Anal Fistül Nedir? Seton, LIFT ve Lazer Yöntemleriyle Tedavi
Makat çevresinde sürekli nemlenme, çamaşırda iltihaplı ya da kanlı lekeler, bir süre kapanıp sonra yeniden akıntı yapan küçük bir delik… Bu tablo çoğu zaman “geçer” denilerek aylarca, hatta yıllarca idare edilir. Oysa bu şikâyetlerin en sık nedeni, makat içi ile cilt arasında oluşan ince bir tünel olan anal fistüldür.
Anal fistül kendiliğinden kapanmaz; antibiyotikle geçici olarak sakinleşse de tünel yerinde durduğu sürece akıntı ve apse tekrar eder. İyi haber şu ki doğru haritalanmış bir fistül için bugün sfinkter kaslarını (makatı kapalı tutan kasları) koruyan birçok tedavi seçeneği vardır. Bu yazıda Klinist ekibi olarak anal fistülün neden oluştuğunu, nasıl anlaşıldığını ve seton, LIFT ve lazer gibi yöntemlerin hangi durumda tercih edildiğini anlatıyoruz.
Kısa cevap
Anal fistül, makatın iç yüzeyindeki küçük bezlerden başlayan enfeksiyonun cilde doğru bir tünel açmasıdır. Hastaların büyük kısmında öncesinde bir perianal apse öyküsü vardır.
Kalıcı tedavisi cerrahidir. Kasın az bir bölümünü geçen basit fistüllerde fistülotomi; kasın büyük bölümünü geçen karmaşık fistüllerde ise önce seton, ardından LIFT, flep ya da lazer gibi kas koruyucu yöntemler tercih edilir. Yöntemi belirleyen şey fistülün sfinkter kaslarıyla ilişkisidir; bu yüzden ameliyat öncesi doğru haritalama, tedavinin en önemli adımıdır.
Anal fistül nedir?
Anal fistül, anal kanalın içi ile makat çevresindeki cilt arasında oluşan, içi iltihaplı doku ile kaplı anormal bir kanaldır. Bir ucu (iç ağız) anal kanalın içinde, diğer ucu (dış ağız) makat çevresindeki ciltte bulunur. Akıntı bu dış ağızdan gelir.
Anal kanalın iç yüzeyinde, mukus salgılayan küçük bezler (anal bezler) vardır. Bu bezlerden birinin kanalı tıkanıp enfekte olduğunda iltihap kas tabakaları arasında yayılır ve bir apse oluşur. Apse kendiliğinden patlasa ya da cerrahi olarak boşaltılsa bile, geride kalan yol bazı hastalarda kapanmaz ve fistüle dönüşür. Bu nedenle anal fistülü, apsenin “kronik devamı” olarak düşünmek doğru olur.
Fistüllerin çoğu bu bez kaynaklı (kriptoglandüler) mekanizmayla oluşur. Daha az sıklıkla Crohn hastalığı, tüberküloz, ışın tedavisi, travma, doğum yaralanmaları veya nadiren tümörler de fistül nedeni olabilir. Bu nedenlerin ayırt edilmesi, tedavinin planlanmasını doğrudan değiştirir.
Anal fistülün belirtileri nelerdir?
En tipik belirti, makat çevresindeki küçük bir delikten aralıklı ya da sürekli gelen iltihaplı, kanlı veya sulu akıntıdır. Diğer sık belirtiler şunlardır:
- Makat çevresinde tekrarlayan şişlik, kızarıklık ve ağrı (tekrarlayan apse atakları)
- Çamaşırda sarı-kahverengi ya da kanlı lekeler, sık ped kullanma ihtiyacı
- Dış ağız tıkandığında artan, akıntı başlayınca rahatlayan zonklayıcı ağrı
- Makat çevresinde kaşıntı, ciltte tahriş ve koku
- Oturmakla veya dışkılama sırasında artan rahatsızlık
- Atak dönemlerinde ateş ve halsizlik
Bu belirtiler hemoroid, anal fissür, kıl dönmesi ya da hidradenit ile karışabilir. Makattan kanama ana şikâyetinizse makattan kan gelmesi: hemoroid mi, kanser mi? yazımız da yol gösterebilir.
AĞRI ÖN PLANDA
Anal fissür
- Dışkılama sırasında keskin, yırtılır tarzda ağrı
- Kâğıtta az miktarda parlak kırmızı kan
- Dışarıda açık bir delik yok
- Sürekli akıntı beklenmez
- Çoğu zaman kabızlıkla başlar
AKINTI ÖN PLANDA
Anal fistül olabilir
- Makat yanında küçük bir delik
- Aralıklı iltihaplı veya kanlı akıntı
- Kapanıp yeniden açılan yara
- Öncesinde apse öyküsü
- Çamaşırda sürekli leke
Anal fistül türleri: basit ve karmaşık fistül
Anal fistüller, tünelin makatı kapalı tutan sfinkter kaslarına göre nereden geçtiğine bakılarak sınıflandırılır; tedaviyi belirleyen en önemli bilgi budur.
| Tür | Tünelin seyri | Pratik anlamı |
|---|---|---|
| İntersfinkterik | İç ve dış kas arasında ilerler | Sık görülür; çoğu zaman basit fistüldür |
| Transsfinkterik | Dış kası da geçerek cilde ulaşır | Geçilen kas miktarına göre basit ya da karmaşık olabilir |
| Suprasfinkterik | Kasların üzerinden dolaşır | Karmaşık fistül; kas koruyucu yöntem gerekir |
| Ekstrasfinkterik | Kasların tamamen dışından rektuma açılır | Nadir; altta yatan nedenin araştırılması gerekir |
Kasın yalnızca alt kısmını geçen, tek kanallı fistüller basit fistül olarak kabul edilir. Kasın büyük bölümünü geçen, birden fazla kolu ya da gizli apse cebi olan, kadınlarda makatın ön tarafında bulunan, daha önce ameliyat edilip tekrarlayan veya Crohn hastalığı ile ilişkili fistüller ise karmaşık fistül grubundadır. Karmaşık fistülde kasın kesilmesi gaz ve dışkı kaçırma riskini artıracağı için farklı bir strateji izlenir.
Anal fistül nasıl teşhis edilir?
Tanı muayeneyle konur; tedavi planı ise fistülün tam haritası çıkarıldıktan sonra yapılır. Klinist’te proktoloji değerlendirmesi şu adımlardan oluşur:
Öykü ve fizik muayene
Apse öyküsü, akıntının süresi, önceki ameliyatlar, bağırsak alışkanlıkları ve Crohn hastalığını düşündüren ishal, kilo kaybı gibi bulgular sorulur. Dış ağız genellikle muayenede görülür; parmakla muayenede tünel bazen ip gibi ele gelir. Gerekirse anoskopi ile iç ağız aranır.
Pelvik MR
Karmaşık, tekrarlayan ya da seyri muayeneyle tam anlaşılamayan fistüllerde pelvik MR, tünelin kaslarla ilişkisini, ek kolları ve gizli apse ceplerini gösterir. Ameliyat sırasında “sürpriz” bir kolun atlanmaması, nüksü önlemenin en önemli koşuludur.
Endoanal ultrason ve sfinkter değerlendirmesi
Bazı hastalarda makat içinden yapılan ultrason tünelin seyrini ve kaslardaki hasarı gösterir. Daha önce makat ameliyatı geçirmiş, doğumda yırtık yaşamış ya da hafif kaçırma şikâyeti olan hastalarda anal manometri ile kas gücü ölçülerek ameliyat planı buna göre yapılır.
Anestezi altında muayene
Kesin harita çoğu zaman ameliyatın ilk adımında, anestezi altında yapılan muayene ve ince bir sondayla tünelin izlenmesiyle tamamlanır. Tekrarlayan veya alışılmadık görünümlü fistüllerde dokudan örnek alınması da gerekebilir. Bağırsak tutulumu düşünülen hastalarda kolonoskopi planlanır.
Anal fistül tedavisi: seton, LIFT ve lazer
Anal fistülün kalıcı tedavisi cerrahidir; amaç tüneli kapatırken makatı kapalı tutan kas fonksiyonunu korumaktır. Antibiyotikler atak sırasındaki enfeksiyonu yatıştırır ancak tüneli ortadan kaldırmaz. Tek bir “en iyi yöntem” yoktur; yöntem fistülün türüne, kasla ilişkisine ve hastanın kişisel özelliklerine göre seçilir. Klinist’te anal fistül tedavisi bu bireysel planlamayla yürütülür.
Fistülotomi
Tünelin üzerindeki dokunun açılıp içinin temizlenmesi ve yaranın içten dışa iyileşmeye bırakılmasıdır. Kasın küçük bir bölümünü geçen basit fistüllerde başarı oranı yüksek, en yerleşik yöntemdir. Kasın büyük kısmını geçen fistüllerde ise kaçırma riski nedeniyle tercih edilmez.
Seton
Seton, fistül tünelinin içinden geçirilip makatın dışında bağlanan ince, yumuşak bir ip ya da silikon banttır. Gevşek (drenaj) seton, tüneli açık tutarak iltihabın birikmesini ve apse oluşmasını önler; çoğu zaman kesin ameliyattan önce dokuyu hazırlamak için birkaç hafta ile birkaç ay yerinde bırakılır. Crohn hastalığında uzun süreli kontrol amacıyla da kullanılır. Kesici seton ise günümüzde daha seçilmiş hastalarda uygulanır. Seton günlük yaşamı genellikle kısıtlamaz; banyo yapılabilir, çoğu hasta işine döner.
LIFT yöntemi
LIFT (intersfinkterik fistül traktının bağlanması), iç ve dış kas arasındaki boşluğa girilerek fistül tünelinin bu noktada bağlanıp kesilmesidir. Hiçbir kas kesilmediği için transsfinkterik, yani kası büyük oranda geçen fistüllerde sık tercih edilen kas koruyucu bir yöntemdir. Genellikle seton ile tünel olgunlaştırıldıktan sonra uygulanır.
Lazer ile fistül tedavisi (FiLaC)
Fistül tüneline ince bir lazer probu yerleştirilir ve tünelin iç yüzeyi ısı enerjisiyle büzüştürülerek kapanması sağlanır. Kesi çok küçüktür, kas kesilmez ve iyileşme süreci genellikle daha konforludur. Buna karşılık her fistül tipine uygun değildir; başarı tünelin uzunluğu, genişliği ve ek kol olup olmamasıyla yakından ilişkilidir. Bu nedenle “lazer” tek başına bir vaat değil, doğru hastada kullanılan bir seçenektir.
Diğer kas koruyucu yöntemler
İç ağzın sağlıklı rektum dokusundan hazırlanan bir flep ile kapatıldığı ilerletme flebi, tünelin kamera ile içeriden görülerek temizlendiği video yardımlı fistül tedavisi (VAAFT) ve seçilmiş hastalarda doku yapıştırıcıları da kullanılan yöntemler arasındadır. Crohn hastalığına bağlı fistüllerde cerrahi, ilaç tedavisiyle birlikte planlanır; ayrıntılar için Crohn fistülleri yazımıza bakabilirsiniz. Kadınlarda fistül vajinaya açılıyorsa tablo rektovajinal fistül olarak ayrıca değerlendirilir.
Hemen değerlendirilmesi gereken durum: Makat çevresinde hızla büyüyen, sıcak, çok ağrılı bir şişlik, ateş ve titreme varsa bu tablo apseyi düşündürür. Apse antibiyotikle beklenmez; vakit kaybetmeden boşaltılması gerekir. Şeker hastalığı olan ya da bağışıklığı baskılanmış kişilerde bu durum daha ciddi seyredebilir.
Ameliyat sonrası iyileşme süreci
Anal fistül ameliyatlarının çoğu günübirlik ya da kısa yatışla yapılır ve hastalar genellikle birkaç gün içinde günlük işlerine döner. İyileşme süresi uygulanan yönteme göre değişir: kas koruyucu, kesisi küçük yöntemlerde süreç daha kısa, açık bırakılan yaralarda daha uzundur.
- Dışkılama sonrası ılık suyla yıkama ve oturma banyosu yarayı temiz tutar.
- Lifli beslenme ve bol su, kabızlığı ve ıkınmayı önler.
- Ağrı genellikle basit ağrı kesicilerle kontrol altındadır.
- Pansuman ve kontrol takvimi hekiminizin önerisine göre düzenlenir; yara bakımı bu dönemin önemli parçasıdır.
- Ameliyat sonrası genel öneriler için anal bölge ameliyatı sonrası yapmanız gerekenler yazımıza göz atabilirsiniz.
Anal fistül tekrarlar mı?
Anal fistül tedaviden sonra tekrarlayabilir; nüks riskini en çok etkileyen etkenler fistülün karmaşıklığı ve ameliyat öncesi haritanın eksiksiz çıkarılmasıdır. Atlanan bir yan kol, tam kapatılamayan iç ağız, altta yatan Crohn hastalığı ve sigara içimi nüksü kolaylaştırır. Kas koruyucu yöntemlerde nüks olasılığı fistülotomiye göre bir miktar daha yüksek olabilir; buna karşılık kas fonksiyonu korunur. Bu denge her hasta için ayrı ayrı tartışılmalıdır. Nüks eden bir fistül de yeniden tedavi edilebilir.
En büyük hata: “kapandı, geçti” demek
Fistülün dış ağzı zaman zaman kabuk bağlayıp kapanır ve hasta sorunun bittiğini düşünür. Ancak iç tarafta tünel açık kaldığı için iltihap birikir ve birkaç hafta ya da ay sonra yeni bir apse olarak geri döner. Her atak, tünelin yeni kollar oluşturarak daha karmaşık hale gelmesine neden olabilir. Yıllarca tedavi edilmeden bırakılan fistüllerde çok nadiren tünel duvarında kanser gelişebileceği de bilinmektedir; bu nedenle uzun süredir akıntı yapan, görünümü değişen fistüller mutlaka değerlendirilmeli ve gerektiğinde doku örneği alınmalıdır. Ayrıntılı bilgi için anal kanser tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz.
Erken dönemde, tek kanallı ve basit yapıdaki bir fistülün tedavisi çok daha kolaydır. Akıntı yapan bir delik fark ettiğinizde muayeneyi ertelememek, hem tedaviyi basitleştirir hem de sfinkter kaslarını korur.
Sıkça sorulan sorular
Anal fistül nedir?
Anal fistül, anal kanalın içi ile makat çevresindeki cilt arasında oluşan, içi iltihaplı doku ile kaplı anormal bir tüneldir. Çoğunlukla anal bezlerden başlayan bir enfeksiyonun ve perianal apsenin devamı olarak gelişir.
Anal fistül kendiliğinden geçer mi?
Anal fistül kendiliğinden kapanmaz. Dış ağız zaman zaman kapanıp şikâyetler azalabilir, ancak tünel açık kaldığı için akıntı ve apse tekrar eder. Kalıcı tedavisi cerrahidir.
Anal fistül antibiyotikle tedavi edilir mi?
Antibiyotikler atak sırasındaki enfeksiyonu geçici olarak yatıştırabilir ancak fistül tünelini ortadan kaldırmaz. Antibiyotik kesildikten sonra şikâyetler genellikle geri döner.
Seton nedir, ne kadar süre kalır?
Seton, fistül tünelinin içinden geçirilip dışarıda bağlanan ince, yumuşak bir ip veya silikon banttır. Tüneli açık tutarak apse oluşumunu önler ve dokuyu kesin ameliyata hazırlar. Yerinde kalma süresi fistülün yapısına göre birkaç hafta ile birkaç ay arasında değişir.
Lazer ile anal fistül tedavisi her hastaya uygun mu?
Hayır. Lazer yöntemi kas kesilmeden yapıldığı için konforludur, ancak başarısı tünelin uzunluğu, genişliği ve ek kol olup olmamasıyla ilişkilidir. Yöntem seçimi muayene ve gerekirse pelvik MR ile çıkarılan fistül haritasına göre yapılmalıdır.
Anal fistül ameliyatı sonrası gaz ve dışkı kaçırma olur mu?
Kasın küçük bir bölümünü geçen basit fistüllerde fistülotomi sonrası kaçırma riski düşüktür. Kasın büyük bölümünü geçen karmaşık fistüllerde ise bu riski azaltmak için seton, LIFT, ilerletme flebi veya lazer gibi kas koruyucu yöntemler tercih edilir.
Anal fistül ameliyatından sonra ne zaman işe dönülür?
Ameliyatların çoğu günübirlik veya kısa yatışla yapılır. Hastalar genellikle birkaç gün içinde masa başı işlere dönebilir; tam iyileşme süresi uygulanan yönteme ve yaranın büyüklüğüne göre değişir.
Anal fistül için hangi doktora gidilir?
Anal fistül, genel cerrahi ve kolorektal cerrahi (proktoloji) uzmanlarının tedavi alanındadır. Karmaşık veya tekrarlayan fistüllerde kolorektal cerrahi deneyimi olan bir ekipte değerlendirilmek önerilir.
Makat çevrenizde aralıklı akıntı yapan ya da kapanıp yeniden açılan bir yara varsa muayeneyi ertelemeyin. Randevu ve bilgi için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerini tutmaz. Anal fistül hakkında hasta bilgilendirme kaynağı olarak NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Servisi) anal fistül sayfasına bakabilirsiniz.



